|   peuters en kleuters   |   lagere school   |   adolescenten   |   informatief   | 


Noten S. (2009) Stapeltjesverdriet

Sabine Noten laat in Stapeltjesverdriet zien hoe groot de invloed kan zijn van zeer jong verlies. Op basis van dertig diepte-interviews met volwassen mannen en vrouwen die als (ongeboren) baby of kind (tot en met vier jaar) -en in hun latere leven nogmaals- een groot verlies meemaakten, laat de auteur zien wat jonge kinderen nodig hebben bij een verlies en geeft ze hier richtlijnen voor.
Tevens beschrijft ze haar systemische manier van kijken en werken met stapeltjesverdriet.

Scaut, L. (2015) DoodGewoon, kinderen begeleiden bij rouw. Uitgeverij Lannoo
DoodGewoon biedt waardevolle inzichten om kinderen te begeleiden bij het rouwproces, zowel voor de professional als voor ouders. Vanaf het moment van overlijden tot en met het eerste jaar na het verlies gaat het boek in op manieren om kinderen te betrekken bij speciale momenten. Dat gebeurt via een handige tijdslijn, waarbij elk betekenisvol moment in het jaar een kans biedt om het rouwproces te initiëren.
DoodGewoon besteedt speciale aandacht aan de opvang op de school zelf. Aan de hand van tekeningen, creatieve opdrachten, visualisatie en verhaaltjes toont het boek hoe de spontane verwerking van kinderen er ondersteund kan worden.

Vanden Abbeele, C. (2001) Nu jij er niet meer bent. Uitgeverij Lannoo
Pleidooi met handreikingen hoe kinderen en jongeren begeleid kunnen worden rond rouw en verlies.

Brink, J. (2007) Rouw op je dak. Verder leven na de dood van een dierbare. Uitgeverij Lannoo
Vanuit zijn lange ervaring probeerde Jos Brink richting te geven aan het rouwproces van de lezer. Wie je ook bent, waar je ook bij hoort, je verdriet is uniek.
Een troostend boek dat, over de grenzen van religies en levensbeschouwingen heen, de lezer begeleidt op de onzekere maar onvermijdelijke weg van de rouwverwerking.

Warren, H. (2004) Ik heb alleen woorden: de honderd meest troostrijke gedichten over afscheid en rouw uit de Nederlandse poëzie. Uitgeverij Bert Bakker

Fiddelaers, R. (2013) Jong verlies, rouwende kinderen serieus nemen. Uitgeverij Ten Have
Hoe vertel je aan kinderen dat iemand is doodgegaan?
 Neem je hen mee op rouwbezoek en naar de uitvaart?
 Wat zijn de gevolgen van een ernstig verlies voor de ontwikkeling van een kind?
 Hoe gaan kinderen met verlies om en hoe kunnen we hen daarin steunen?

Fiddelaers, R. (2005) Als ik er niet meer ben. Kinderen voorbereiden op het overlijden van hun ouders. Uitgeverij Ten Have
Als je weet dat je niet lang meer te leven hebt - hoe vertel je dat dan aan je kinderen? Wanneer ga je er met ze over praten? Moet je je kinderen beschermen of juist overal bij betrekken? Dit is het tweede deel in de serie Afscheid nemen, een reeks thematische boekjes die hulp bieden bij vragen rondom ziekte, doodgaan, afscheid nemen en rouwen.

Verliefde, E. en Fiddelaers, R. (2005) Ruimte voor verdriet, omgaan met kinderen in verliessituaties. Uitgeverij Acco
Ruimte voor verdriet geeft een leidraad welke woorden te gebruiken, hoe om te gaan met gevoelens en gedachten, hoe het kind doorheen de verwerking te begeleiden. De auteurs hebben, vanuit hun jarenlange praktijk in het omgaan met kinderen met een verlieservaring, deze leidraad opgesteld. Het is een weg die door het kind kan bewandeld worden samen met ouders, leerkrachten, opvoeders en hulpverleners.

Goudswaard, J. (2009) Hinkelen. Phoenix opleidingen, Utrecht
Een prachtig boekje over de hink-stap-sprong-manier waarop kinderen rouwen en hoe rituelen, beeldtaal en verhalen een hulpmiddel kunnen zijn.

Vanden Abbeele, C. (2004) Er zijn voor jou. Uitgeverij Lannoo
Dit boek omschrijft de rauwheid van rouw en hoe we kinderen en jonge mensen kunnen helpen met de verschillende rouwtaken. Het boek biedt heel bruikbare werkvormen en filmbesprekingen aan om als ouder, leerkracht of begeleider mee aan de slag te gaan, ook op momenten waarop verlies niet expliciet aan de orde is, maar we hen wel gevoelig willen maken voor dit aspect van het leven.

Voorhoeve, B. (1997) Verhalen en sprookjes op de grens van leven en dood. Uitgeverij Christofoor
Deze bundel met verhalen en sprookjes uit de wereldliteratuur is samengesteld om te gebruiken bij stervensbegeleiding en rouwverwerking. Afhankelijk van de fase waarin de zieke of stervende mens zich bevindt, kan gekozen worden uit drie categorieën verhalen.

Fiddelaers, R. (2010) Mijn troostende ik. Uitgeverij Ten Have
Dit boek gaat over jongeren tussen twaalf en twintig jaar, die een ouder, broer of zus of een (school)vriend verliezen, over rouw in de puberteit en adolescentie.

Snoeck, J. (2004) Dit doe je kinderen niet aan. Het begeleiden van kinderen bij een stervende. Uitgeverij Lannoo
Als hulpverlener worden we in de thuiszorg, in de ouderenzorg, in het ziekenhuis geconfronteerd met lijden en sterven. Wanneer iemand stervende is, worden kinderen dikwijls weggehouden, vergeten. De familie wil ze dit verdriet besparen. Is deze intuïtieve reactie wel de juiste? Helaas niet. De ervaring leert dat kinderen veel intenser bezig zijn met de situatie dan algemeen aangenomen wordt. Kinderen moeten de kans krijgen om afscheid te nemen van iemand van wie ze houden. Wel is noodzakelijk dat ze –en hun familie- daarbij deskundig begeleid worden.

Delfos, M. (2014) Moet ik nu huilen? Uitgeverij Ten Have
Hoe kun je kinderen en jongeren met autisme begeleiden bij een overlijden? Dit boek is bedoeld om ouders, verzorgers, leerkrachten en andere betrokkenen bij die begeleiding te helpen.

Baseler M. (2010) Over leven en dood. Uitgeverij The house of books
Marja Baseler geeft in haar voorwoord aan dat Over leven en dood voornamelijk jongeren wil helpen bij het omgaan met rouw. Het boek is onderverdeeld in 14 hoofdstukken en is logisch opgebouwd. Het vertrekt van de vraag waarom een rouwproces juist bij jongeren zo moeilijk is. Daarna besteedt de auteur aandacht aan alle soorten emoties die na de dood van een dierbaar iemand de kop kunnen opsteken. Het verlies van een naaste is in ieders leven een ingrijpende gebeurtenis. Hoe kom je daar ooit overheen?  Jongeren hebben het vaak extra moeilijk. Zij zitten in een fase van hun leven waarin al veel gebeurt. Meer dan bij kinderen en volwassenen hebben jongeren de neiging om voor pijn en verdriet weg te lopen en zich terug te trekken.  Wat gebeurt er allemaal voorafgaande aan en tijdens een begrafenis en crematie? Hoe verloopt een rouwproces? Op deze, en vele andere vragen geeft dit boek antwoord. Ook andere culturen komen aan bod. Het geeft jonge mensen waardevolle tips om deze verdrietige periode in hun leven door te komen. De vele praktische oefeningen kunnen hen helpen om het afscheid te verwerken en weer te genieten van dingen.

Carlile, M. (2011) Wat als iemand dood gaat ? Uitgeverij Forte
Iemand van wie je veel houdt, gaat dood. Je denkt: dat gebeurt mij niet, maar het gebeurt wel. De wereld staat op zijn kop. Alles is anders. Je bent in de war. Wat moet je met zoveel pijn en verdriet? Jongeren maken op allerlei manieren verlies mee. Of het nu de dood van een grootouder is, een huisdier of schoolvriend, een leraar met een levensbedreigende ziekte of de dood van een idool. Als ieder ander moeten ook jonge mensen zien om te gaan met de schok en het intense verdriet. In dit boek staan veel nuttige tips, herkenbare verhalen en zinnige adviezen. Het helpt jongeren hun weg te vinden in het verlies van een geliefde. Molly Carlile is een expert in de zorg voor stervende mensen. Ze is een warme promotor van het begrip voor de behoeften van jongeren die te maken krijgen met verlies en rouw.

Vanden Abbeele, C. (2004) Meer dan verdriet. Uitgeverij Lannoo
Meer dan verdriet is het resultaat van samenspraak tussen Claire vanden Abbeele en jonge mensen in rouw. Bij verschillende facetten van rouw geeft de auteur inhoudelijke duiding: wat gebeurt er met jou? Zoveel soorten verdriet. Welke gevoelens gaan door je heen? Hoe ga je hiermee om? En wat gebeurt er met de mensen om je heen?
De jongeren illustreerden met een getuigenis in woord en beeld, een schilderij, een boetseerwerk waarin zij zichzelf uitdrukten.

Fiddelaers-Jaspers, R. (2015) De rouwende school. Uitgeverij In de wolken
Wanneer een kinderdagverblijf of school geconfronteerd wordt met een (plotseling)verlies, zijn er vaak vragen hoe er gehandeld moet worden. Dit praktische boek van Riet Fiddelaers-Jaspers biedt houvast bij zo¿n emotionele en vaak verwarrende gebeurtenis. Het bevat een protocol, een checklist, werkvormen en informatie over in te zetten middelen. Wat het boek bijzonder maakt, is dat deze feitelijke informatie doorweven is met voorbeelden uit de dagelijkse praktijk.

Keirse, M. (2008) Kinderen helpen bij verlies. Voor al wie van kinderen houdt. Uitgeverij Lannoo
Wat als het diepste verdriet kinderen treft? Dit is een wegwijzer bij het omgaan met rouw en verdriet bij kinderen. Het is een gids voor ouders, leerkrachten en begeleiders van kinderen.

Genijn, K. (2013) Schooltas vol verdriet. Uitgeverij Acco
Een school is een bijzondere plaats. Het is de plaats bij uitstek waar kinderen kunnen leren. De allermooiste lessen worden vaak geleerd tussen het aangeboden leerstofpakket: daar waar kinderen samenspelen, waar ze conflicten uitpraten, waar ze elkaar geheimpjes vertellen op de speelplaats of waar ze een troostende arm om elkaars schouder leggen wanneer vriend of vriendin iets ergs heeft meegemaakt. Maar wat als dat verdriet plots immens groot is? Zo groot dat het niet alleen leerlingen maar ook de strafste leerkracht aan het wankelen brengt? Wanneer een klasgenootje of leerkracht sterft? Is er dan ruimte voor troost? Kan de school die verlamd lijkt door dit nieuws nog kracht vinden om met haar leerlingen op weg te gaan in het rouwproces? Hoe gaat men dan om met die schooltas vol verdriet? Hier valt een echte levensles te leren: die van troosten, rouwen, gevoelens tonen, verbinden, herinneren, ? Dit boek is een relaas van een school die een van haar leerlingen verloor. Het is het verhaal achter de schermen over het gemis van een leerling en welk effect dit op de school kan hebben. Het boek is bedoeld als ondersteuning voor hulpverleners in brede zin die met verlies op school kunnen te maken krijgen: leerkrachten, directies, zorgleerkrachten, CLB-medewerkers, pedagogische begeleiding, ? Wie het leest, vindt herkenning in de gevoelens waardoor men overspoeld raakt na het verlies van een leerling. Het boek reikt echter verder dan dat: het biedt de lezer ook concrete handvatten om mee aan de slag te gaan.

Overduin, C. (2011) Kind en verlies. Uitgeverij Reed business
Kinderen wil je het liefst ver weg houden van verdriet, pijn en dood. Toch is het leven helaas anders. Ook kinderen maken in hun jonge leven grote kans geconfronteerd te worden met verlies. Ouders gaan scheiden, oma gaat dood, vader wordt ernstig ziek of een kind in de groep komt om bij een ongeval.
Hoe ga je op school, in de kinderopvang en in peuterspeelzalen hiermee om? Hoe begeleid je kinderen die een verlies moeten incasseren? Wat zeg je, wat doe je?
In dit boek komen negen deskundigen aan het woord die praktische adviezen en tips geven aan pedagogisch medewerkers, leerkrachten, maar ook ouders. Orthopedagogen, rouwtherapeuten, maar ook een kinderoncoloog en een moeder die ervaringsdeskundige werd nadat haar tienjarige dochter werd vermoord.
Hun boodschap: verliesverwerking gaat niet vanzelf. Daarom vind je in elk hoofdstuk ook een aantal denk- en doe-opdrachten die je kunt doen in de groep. Met rouw moet je aan de slag.
Kind en verlies is bedoeld voor professionals die werken met kinderen van 0 tot 12 jaar.

Van der Maarel, L. (2014) Kinderen in spagaat. Rouw na scheiding en overlijden. Uitgeverij Ten Have
Kinderen én experts aan het woord. Leoniek van der Maarel werkt al jaren met kinderen die geconfronteerd worden met het verlies van een ouder. Ze laat in haar boek zien dat kinderen niet alleen rouwen na de dood van een ouder maar ook na een echtscheiding, en dat hun rouw in beide situaties vaak dezelfde fases doorloopt. Ook benadrukt ze dat de omgeving in deze turbulente periode een belangrijke rol speelt. Kinderen komen zelf aan het woord over wat voor hen werkt en wat absoluut niet. Dat maakt het boek bijzonder.

Korteweg, J. (2012) Verder na verlies. Uitgeverij Kok
Dit boek is samengesteld door jongeren van 14 t/m 17. Ze hebben gemeen dat ze een lid van het gezin waarin ze opgroeien verloren. Ze maakten dit boek samen met Joke Korteweg. Ze was jarenlang docente en vertrouwenspersoon aan een reformatorische scholengemeenschap.
Ze zijn gewone kinderen, ze lachen, ze leren en ze krijgen straf. Maar wel met dat kwetsbare plekje dat het verlies teweeg bracht. In hun praatgroep vertellen ze elkaar hoe ze omgaan met hun verlies. Ze leren van elkaar. Ze steunen elkaar. Ze hebben begrip voor elkaar.  Met dit boek willen ze graag hun lotgenoten helpen plus de mensen om hen heen. ‘Verder na verlies’ heeft een protestants-christelijke achtergrond.

Maes, J. en Jansen, E. (2010)  Ze zeggen dat het overgaat. Witsand Uitgevers
Ieder rouwproces is uniek en gaat niet noodzakelijk over. In dit baanbrekend boek vertalen de auteurs de resultaten van een recent onderzoek voor het eerst aan een ruim publiek van rouwende mensen en hun omgeving. Een boek vol concrete verhalen en praktische tips hoe je op een gezonde manier kunt omgaan met je eigen rouwproces.

Keirse, M. (2008) Vingerafdruk van verdriet. Uitgeverij Lannoo
Boekje met troostende en bemoedigende teksten. Een steun voor iedereen die met een verlies wordt geconfronteerd.


print-versie